Ziemska populacja zaczęła rosnąć w szybkim tempie w ostatnich 2-3 wiekach – sami jesteśmy świadkami tego gigantycznego skoku demograficznego. Obecni 40-latkowie przychodzili na świat, w którym żyło 4,8 mld ludzi. Jeśli zdrowie im dopisze, a wypadki ominą szerokim łukiem, mają szansę dożyć czasów, w których nasza populacja będzie liczyć 10 miliardów (według szacunków może się to stać już w 2060 roku) [1].
Liczba ludności w sposób skokowy rosła nie tylko w ostatnich wiekach. Tak zdarzyło się także w neolicie, kilka tysięcy lat temu. Przyjrzyjmy się dokładniej, do jakich procesów wówczas doszło i w jaki sposób rzutowały one na światową demografię.
Rewolucja neolityczna i rozwój rolnictwa
Neolit był ostatnim okresem w epoce kamienia, zwano go często „epoką kamienia gładzonego”. Jego początki datuje się, w zależności od regionu:
- 8300 r. p.n.e. na Bliskim Wschodzie,
- schyłek VII i VI tysiąclecie w południowej Europie,
- 4500 r. p.n.e. w Polsce [2].
W tym okresie ludzie przeszli z wędrownego do osiadłego trybu życia i dokonała się ogromna rewolucja w rolnictwie [3]. Przed 8000 r. p.n.e. nasi przodkowie uznali, że hodowla zwierząt jest bardziej sensowna i efektywna niż polowania. Mięsem owiec i kóz zajadano się już w Iraku i Iranie ok. 7000 r. p.n.e. [4].
Ludzie żyjący w tamtych czasach nie spoczęli jednak na laurach i wzięli się poważnie za produkcję roślinną. Wtedy zaczęto uprawiać np. pszenicę, żyto, jęczmień, groch, soczewicę i proso [2]. Nie bez znaczenia był też fakt, że już 5000 lat p.n.e. pojawiło się nawadnianie, a w IV tysiącleciu p.n.e. zaczęto wykorzystywać w pracy zwierzęta [5].
Wpływ rolnictwa na demografię w epoce neolitu
Zmiany, które zaszły w omawianym przez nas okresie, przełożyły się na szybszy niż dotychczas wzrost światowej populacji. Wynikał on z dwóch czynników:
- osiadłego trybu życia człowieka,
- rozwoju rolnictwa, które było w stanie wyprodukować więcej żywności.
Szacuje się, że kobieta, która wcześniej trudniła się zbieractwem bądź łowiectwem, rodziła jedno dziecko średnio co 2-3 lata. Rozwój rolnictwa i osiadły tryb życia przyczynił się do zmiany tego stanu rzeczy. Kobieta, zajmująca się polem, mogła cieszyć się narodzinami dziecka średnio raz na rok. Według orientacyjnych danych, na Bliskim Wschodzie ok. 2600 r. p.n.e. na jedną matkę przypadało ok. 4,5-10 dzieci [5].
Zmiany w liczbie ludności
Oto kilka przykładów, które pokazują, jak dynamicznie zmieniła się liczba ludności w wyniku omawianych przez nas procesów:
- 10 000 r. p.n.e. światowa populacja kształtowała się poziomie ok. 2 mln – wzrosła do 100 mln w 1000 r. p.n.e.;
- w okresie neolitu na Bliskim Wschodzie zanotowano przyrost ludności na poziomie 4,5 mln (z 0,5 mln na 5 mln);
- w latach 4000-2000 r. p.n.e. liczba mieszkańców Indii wzrosła z 0,7 mln do 20 mln;
- w analogicznym okresie populacja Chin zmieniła się w podobnym tempie (z 0,8 mln na 20 mln) [5].
Patrząc przez pryzmat współczesnego świata, liczby te nie robią wrażenia – 20 mln mieszkańców liczą obecnie największe miasta. Jednak w wówczas było to ogromny przyrost. Nie zapominajmy o tym, że trudno mówić o istnieniu w tamtym okresie jakiejkolwiek medycyny. Ludzie żyli krótko, śmiertelność wśród niemowląt była niezwykle wysoka.
Dodatkowo, przejście na osiadły tryb życia przyniosło ze sobą nowe wyzwania i rodzaje niebezpieczeństw. Osadnictwo, zwiększanie obszaru ziem uprawnych powodowało wiele napięć w społecznościach, a samo życie w pobliżu zwierząt narażało człowieka na liczne choroby [5].
Krótkie podsumowanie
Podsumowując: neolit był okresem, w którym:
- człowiek zrezygnował z wędrownego trybu życia na rzecz osiadłego,
- udomowiono pierwsze zwierzęta i zaczęto uprawiać ziemię,
- nastąpił znaczny wzrost dzietności u kobiet.
Rewolucja, która w nim się dokonała, miała znaczący wpływ – nie tylko na demografię, ale także na życie całego gatunku ludzkiego. W końcu do dzisiaj zdecydowana większość osób prowadzi osiadły (czasami aż za bardzo) tryb życia.
Źródła
[1] https://www.worldometers.info/world-population/
[2] neolit, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/neolit;3946636.html
[3] Geografia. Spojrzenie na ziemię i środowisko, Warszawa 2002.
[4] Kiedy było…? Księga pytań i odpowiedzi – o dziejach świata, 1995.
[5] Grataloup Christian, Atlas historii Ziemi, Katowice 2024.
Obraz shutterstock