Julius Nyerere, Tanzania i wioski ujamaa

Julius Nyerere był jednym z najbardziej znanych i wpływowych przywódców afrykańskich drugiej połowy XX wieku. Polityk ten został pierwszym premierem niepodległej Tanganiki (od 1961 r.), a później prezydentem Tanzanii, powstałej z połączenia Tanganiki i Zanzibaru (od 1964 r.). Nyerere był orędownikiem współpracy na kontynencie afrykańskim, postacią, która miała ogromny udział w powstaniu i funkcjonowaniu Organizacji Jedności Afrykańskiej (obecnie Unii Afrykańskiej) [1].

W kontekście rolnictwa Nyerere jest znany przede wszystkim z wiosek ujamaa – projektu, który zaszczepił w tanzańskim społeczeństwie. W tym artykule postaramy się odpowiedzieć na pytanie czym były wioski ujamaa, czym się charakteryzowały i jak wpłynęły na rozwój Tanzanii.

Poglądy polityczne Nyerere

W pierwszej kolejności powinniśmy przyjrzeć się temu, jakie poglądy reprezentował Julius Nyerere – jest to kluczowe dla analizy wiosek ujamaa. Pierwszy prezydent Tanzanii był politykiem o zdecydowanie socjalistycznych inklinacjach. Był niechętny prywatnej własności, krytycznie podchodził do osób posiadających ziemię na własność [2]. Nyerere daleki był jednak od komunizmu – odrzucał walkę klas. Socjalizm był dla niego przeciwwagą dla kapitalizmu, który w Afryce kojarzył się kolonialnym wyzyskiem [6].

Arusza i tanzańskie rolnictwo

W Deklaracji z Aruszy (1967 rok) prezydent Nyerere jasno określił kierunki rozwoju swojego kraju, w tym też rolnictwa. Tanzania miała stać się państwem samowystarczalnym żywnościowo. Rozwój terenów wiejskich miały zapewnić socjalistyczne wioski (ujamaa) [3]. Mieszkający w nich ludzie mieli nie tylko wspólnie zajmować się uprawą roli – jedzenie, wychowanie dzieci oraz podejmowanie decyzji również miało mieć charakter kolektywny [2]. W ostatecznym rozrachunku działania Nyerere były jedną z form kolektywizacji rolnictwa [4], forsowanej wówczas szeroko w całym socjalistycznym świecie.

Na co liczył Nyerere, wprowadzając takie rozwiązania? Był przekonany, że wioski ujamaa zdecydowanie wpłyną na zwiększenie produkcji rolnej. Zgromadzą rozproszoną do tej pory ludność wiejską, przyczynią się do upowszechnienia nowoczesnych narzędzi i technik rolniczych. Ludzie, zamiast uprawiać wąskie poletka, będą pracować w ramach dużo większych jednostek. Wszystko to sprawi, że nie będą powstawać nierówności społeczne [3].

Wioski ujamaa w praktyce

Jak wyglądała realizacja projektu? Nyerere jeden ze swoich celów osiągnął – w 1975 roku 65 proc. mieszkańców wsi żyło w kolektywnych wspólnotach [5]. Nie należy jednak zapominać, że początkowo wioski ujamaa miały być przeznaczone „dla chętnych”. Gdy jednak zainteresowanych brakowało, Nyerere pod koniec 1973 roku zarządził przymusowe przesiedlenia. Ocenia się, że w latach 1973-1977 dotyczyły one aż 11 mln mieszkańców [6].

Często jednak wioski ujamaa tworzono z przyczyn praktycznych, a nie ideologicznych, ponieważ oznaczało to uzyskanie dostępu do wody bądź placówki edukacyjnej. Nierzadko jednak używano brutalnej siły, aby stworzyć daną wioskę, ponieważ „Taki jest rozkaz Nyerere” [4].

Osiągnięcie tak oczekiwanej przez prezydenta Tanzanii samowystarczalności żywnościowej nie udało się jednak. Kraj w coraz większym stopniu był uzależniony od kupowania zagranicznych produktów [5]. Z czego wynikała klęska przedsięwzięcia? Na niepowodzenie projektu złożyło się wiele czynników, m.in. brak poczucia odpowiedzialności za kolektywny majątek wśród mieszkańców, nieumiejętność zarządzania czy też właściwego posługiwania się powierzonym nowoczesnym sprzętem rolniczym [7].

Projekt wiosek ujamaa wpłynął jednak na inne aspekty życia tanzańskich obywateli. Towarzyszący mu rozwój infrastruktury edukacyjnej i medycznej spowodował między innymi:

• spadek analfabetyzmu (z 83 proc. w 1960 roku do 37 proc. w 1985 roku),
• wzrost liczby dzieci kształcących się na poziomie podstawowym (z 25 proc. w 1960 roku na 72 proc. w 1985 roku),
• zmniejszenie umieralności matek podczas porodów (z 0,45 proc. w 1961 roku do 0,2 proc. w 1973 roku),
• wydłużenie oczekiwanej długości życia – z 37 do 52 lat (1960 rok w porównaniu do 1984 roku) [5].

Ujamaa – więcej niż rolnictwo

Pojęcia ujamaa nie należy utożsamiać tylko i wyłącznie z rolnictwem. Była to w zasadzie doktryna, filozofia oraz konkretny program polityczno-ekonomiczny, pod którym podpisywał się Nyerere. Kolektywne wioski były jednym z jego elementów [5].

Rządy Nyerere trwały ostatecznie dwie dekady. W 1985 roku polityk ustąpił ze stanowiska w obliczu zapaści gospodarczej w kraju [6]. Później kompletnie wycofał się z życia politycznego. Było to relatywnie rzadkie zjawisko wśród przywódców regionu i warte odnotowania – część z nich nie ma oporów w sprawowaniu władzy w sposób praktycznie dożywotni, nawet w obliczu problemów gospodarczych swojego państwa.

Wiele z projektów Nyerere miało utopijny wymiar i nie spełniło oczekiwań – wioski ujamaa są jednym z takich przykładów (nie zapewniły samowystarczalności w zakresie żywności). Polityk jest oceniany różnie – z jednej strony sprawował autorytarne rządy, łamał prawa człowieka i swoimi decyzjami negatywnie wpłynął na gospodarkę państwa. Z drugiej strony Tanzania, na tle innych afrykańskich krajów była wewnętrznie spokojna, wolna od konfliktów etnicznych. Spory odsetek obywateli zyskał za jego rządów dostęp do podstawowej infrastruktury medycznej bądź edukacyjnej [5].

Nie zmienia to faktu, że Nyerere był postacią znaczącą dla historii Afryki. Sam projekt ujamaa można natomiast zaliczyć do jednych z najbardziej ambitnych, a zarazem kontrowersyjnych projektów wcielanych w życie na kontynencie afrykańskim w drugiej połowie XX wieku.

Źródła

[1] Julius Nyerere, Britannica, https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere

[2] Astrid Madimba, Chinny Ukata, Afryka. Opowieści o wszystkich krajach kontynentu, Kraków 2024.

[3] Martin Meredith, Historia współczesnej Afryki, Warszawa 2020.

[4] Paul Johnson, Historia świata XX wieku. Od Rewolucji Październikowej do „Solidarności”, tom 2, Warszawa 2016.

[5] Marek Barbarewicz, Afrykański socjalizm Ujamaa w Tanzanii – założenia teoretyczne a praktyka polityczna, Progress, (13), 10–23, Uniwersyteckie Czasopisma Naukowe, https://doi.org/10.26881/prog.2023.13.01

[6] Anna Szczepańska, Julius Nyerere – socjalistyczny Sługa Boży, Historia Do Rzeczy, https://historia.dorzeczy.pl/historia-wspolczesna/64467/ujamaa-juliusa-nyerere.html

[7] Maciej Ząbek, Wsie wspólnotowe w Tanzanii – wspomnienia po afrykańskim socjalizmie, Researchgate, https://www.researchgate.net/publication/374125139_Wsie_wspolnotowe_w_Tanzanii_-_wspomnienia_po_afrykanskim_socjalizmie