Buraki cukrowe – najwięksi producenci na świecie

Światowa produkcja cukru – w wymiarze przemysłowym – opiera się w 80 proc. na trzcinie cukrowej [1]. W niektórych rejonach świata to burak cukrowy ma jednak większe znaczenie. Gdyby w polskiej Familiadzie padło pytanie „Z czego produkuje się cukier?”, zapewne pierwsza odpowiedź udzielona przez uczestników brzmiałaby „burak”. Znając specyfikę tego teleturnieju, można też oczekiwać, że byłaby ona wyżej punktowana niż „trzcina cukrowa”.

Dla polskich konsumentów cukier trzcinowy jest produktem mniej popularnym. W naszym rejonie świata to buraki są podstawą przemysłu cukrowniczego. Warto przy tej okazji dowiedzieć się, dlaczego tak jest, czyli poznać krótką historię tego warzywa, jak i sprawdzić, które kraje przodują pod względem wielkości jego zbiorów.

Krótka historia buraka cukrowego

Najpierw jednak kilka słów o tym, skąd w ogóle bohaterowie naszego artykułu się wzięli. Otóż ocenia się, że buraki uprawiano już w ogrodach królewskich w Babilonie (750 rok p.n.e.). Grecy również znali to warzywo (425 rok p.n.e.), do Rzymu trafiły zaś ok. 200 roku p.n.e. [2]. W starożytności buraki były traktowane głównie jako warzywo bądź środek leczniczy – o ich medycznym zastosowaniu wspominał m.in. Arystoteles [1].

Dopiero pod koniec XVIII wieku buraki stały się ważne w kontekście produkcji cukru. W 1786 roku Achard, chemik pochodzący z Niemiec, na podstawie przeprowadzonych badań odkrył odmianę, która idealnie nadawała się do tego typu zastosowań. Od tego momentu buraki cukrowe rozpoczęły swoją światową karierę – zaczęto je uprawiać na szerszą skalę m.in. w Europie, Ameryce Północnej, Chinach oraz w strefie subtropikalnej [3].

Ogromny wpływ na rozwój upraw miał Napoleon Bonaparte. Na mocy jego dekretów zabroniono przywozu towarów kolonialnych, w tym trzciny cukrowej. Producenci cukru byli więc zmuszeni do poszukiwania alternatywy – i tu buraki przyszły z pomocą [2]. W 1827 roku we Francji funkcjonowało już 100 fabryk, które były w stanie wyprodukować 3 tys. ton cukru z buraków. Już w połowie XIX wieku wyrób ten mógł śmiało konkurować z cukrem trzcinowym [4].

Co ciekawe, pierwsza cukrownia w Europie powstała na ziemiach, które obecnie należą do Polski. Uruchomiono ją w 1802 roku w Konarach na terenie Dolnego Śląska (wówczas obszar Prus) [5]. W Królestwie Polskim pierwsza fabryka cukru rozpoczęła działalność w 1826 roku w Częstocicach [2]. Do połowy XIX stulecia na ziemiach obecnej Polski funkcjonowało już 130 cukrowni [4].

Buraki cukrowe – kraje o największych zbiorach

Który kraj obecnie produkuje najwięcej buraków cukrowych? Odpowiedzi na to pytanie udzielają nam zestawienia statystyczne FAO za 2023 rok. Wtedy to liderem światowej produkcji była Rosja, która odpowiadała za 17,36 proc. zbiorów. Drugie miejsce przypadło Stanom Zjednoczonym (11,36 proc.), a trzecie Niemcom (11,22 proc.). Warto przy tej okazji odnotować pozycję Polski, która zajęła 6 miejsce i miała udział w globalnej produkcji na poziomie 6,02 proc.

W 2023 roku zebrano łącznie ponad 281,194 mln t buraków cukrowych. Na potrzeby upraw tych warzyw przeznaczono wówczas 4,533 mln ha (obszar większy niż powierzchnia Holandii).

Poniżej prezentujemy listę państw, które wyróżniają się na świecie pod kątem wielkości zbiorów oraz wydajności produkcji.

Kraje według wielkości zbiorów buraków cukrowych

Dane FAO, 2023 rok, wartości w mln ton

Łatwo zauważyć, że w zestawieniu dominują kraje europejskie. Stary Kontynent odpowiadał w 2023 roku za 66,8 proc. globalnej produkcji. Dla porównania – Azja miała udział na poziomie 15,7 proc., obie Ameryki 11,9 proc., a Afryka 5,5 proc.

Kraje według wydajności produkcji

Dane FAO, 2023 rok, wartości w t/ha

Dla porównania: w 2023 roku Rosja, czyli lider wśród producentów, zbierała średnio z hektara 47,016 t. Stany Zjednoczone osiągnęły wynik na poziomie 70,047 t/ha, a Polska 64,967 t/ha.

Światowe produkcja buraka cukrowego 1961-2023

Na zakończenie sprawdźmy, jak kształtowała się uprawa buraków cukrowych w ostatnich dekadach.

Patrząc z perspektywy ostatnich 62 lat, najbardziej produktywnym rokiem był 1989 (314,402 mln t), 2017 (313,976 mln t) oraz 1990 (309,038 mln t). W analizowanym czasie powierzchnia upraw buraka cukrowego zmalała – z 6,926 mln ha do 4,533 mln ha.

Na poniższym wykresie zostały przedstawione tendencje w zakresie upraw buraków cukrowych na przestrzeni ostatnich lat. Czerwona linia to wielkość zbiorów, niebieska – powierzchnia upraw. Choć obszar przeznaczony pod uprawę buraków dość znacząco spadł, to dzięki zwiększonej wydajności wielkość zbiorów utrzymuje się na w miarę stałym poziomie.

Wykres: FAO

Uprawa buraków to domena kontynentu europejskiego – świadczą o tym wszelkie statystyki przywołane w tym artykule. Nic więc dziwnego, że dla nas, mieszkańców Polski, produkcja cukru była (i pewnie zawsze będzie) kojarzona z burakami cukrowymi. I nikt nie ma prawa złościć się na nas, gdy udzielimy błędnej odpowiedzi na pytanie „Z której roślin wytwarza się na świecie najwięcej cukru?”. Bo w wielu przypadkach nie będzie to efekt naszej ograniczonej wiedzy, a skojarzeń głęboko zakorzenionych w naszym umyśle.

Źródła

Dane: FAO, 2023, http://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL

[1] Rozmieszczenie upraw trzciny cukrowej i buraka cukrowego na świecie, https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/D75GGUmgX

[2] Malec Jan, Burak cukrowy — historia, aktualne problemy, przyszłość, https://ojs.ihar.edu.pl/index.php/biul/article/download/1827/1716

[3] Historyczny rozwój buraka cukrowego, https://www.yara.pl/odzywianie-roslin/burak-cukrowy/historical-development-of-sugar-beet/

[4] Kapusta Franciszek, Ewolucja cukrownictwa polskiego i jego stan na początku XXI wieku, https://cdr.gov.pl/images/ZDR/2023/ZDR-2023-4-KAPUSTA.pdf

[5] Dobias-Telesińska Hanna, Cukrownie na Kresach południowo-wschodnich do 1945 r., https://lwowiacy.pl/cukrownie-na-kresach-poludniowo-wschodnich-do-1945-r